ଓଡ଼ିଶାର ମହାଳୟା ପିତୃସ୍ମୃତିରୁ ଦେବୀ ଆବାହନର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରା
ପ୍ରଦୀପ କୁମାର ମଲ୍ଲିକ (ସାମ୍ବାଦିକ)
ସିଂହପୁର
ବର୍ଷାଋତୁର ଅବସାନ ସହ ଆକାଶରେ ଧୀରେଧୀରେ ଫୁଟିଉଠେ ଶରତର ନିର୍ମଳ ହସ। ନୀଳ ଆକାଶ, ଧଳା କାଶତଣ୍ଡୀ, ଶିଶିରଭିଜା ସକାଳ ଓ ପାର୍ବଣର ଆଗମନୀ ବାର୍ତ୍ତା ମିଶି ଆଶ୍ୱିନ ମାସକୁ କରିଦିଏ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହି ଶରତର ଆଗମନ ସହିତ ଆସେ ମହାଳୟା—ଏକ ଏମିତି ପବିତ୍ର ଦିନ, ଯେଉଁଠି ପିତୃସ୍ମୃତି, ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା, ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଦେବୀ ଆରାଧନା ଏକ ଅନନ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଥାଏ।
ମହାଳୟା କେବଳ ଏକ ତିଥି ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ସ୍ମୃତି ଓ ସଂସ୍କାରର ଏକ ପବିତ୍ର ପର୍ବ। ପିତୃପକ୍ଷର ଅନ୍ତିମ ଦିନ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ମହାଳୟା ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବାର ଅବସର। ଏହି ଦିନ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପିତୃକର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ନିଜ ଅତୀତ ସହିତ ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରେ।
ମହାଳୟା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଦେବୀପକ୍ଷ। ଅର୍ଥାତ୍, ଏକପଟେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ପିତୃପକ୍ଷର ଅବସାନ, ଅନ୍ୟପଟେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଦେବୀପକ୍ଷର ଶୁଭାରମ୍ଭ। ଏହି ଦୁଇ ଭାବଧାରାର ସଂଯୋଗ ହିଁ ମହାଳୟାକୁ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
ଓଡ଼ିଶାରେ ମହାଳୟାର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରମ୍ପରାସମୃଦ୍ଧ। ଭୋର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ନଦୀଘାଟ, ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ ନିକଟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ସମାଗମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଜଳରେ ଠିଆ ହୋଇ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ତିଳ ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଦିନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଥାଏ।
ଯାଜପୁରର ମା’ ବିରଜା ପୀଠଠାରୁ ପୁରୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର, ମହାନଦୀ କୂଳଠାରୁ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବପୀଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାଳୟା ଦିନ ଧାର୍ମିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ନିଜ ପରିବାରର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲୋକେ ତର୍ପଣ କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାର ସଦ୍ଗତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
ମହାଳୟା ସହିତ ଜଡ଼ିତ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଏକ ଗଭୀର ଜୀବନବୋଧ ଦିଏ। ମହାଭାରତର ପୌରାଣିକ କଥାନୁସାରେ, ଦାନବୀର କର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନରେ ଅନେକ ଦାନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ କରିନଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସୁନା ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ସମ୍ପଦ ମିଳିବାରୁ ସେ ଏହାର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ପରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଭୁଲ୍ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ କରାଯାଇଥିଲା। ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ଆସି ପିତୃକର୍ମ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥିଲା ବୋଲି ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।
ଏହି କାହାଣୀର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି—ମଣିଷ ଯେତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୂଳ ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପଛରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଅବଦାନ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଆମ ସଂସ୍କାରର ଅଂଶ।
ଓଡ଼ିଶାର ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ମହାଳୟାକୁ ଏକ ବିଶେଷ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆୟାମ ଦେଇଛି। ମା’ ବିରଜା, କଟକ ଚଣ୍ଡୀ, ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀ, ଚର୍ଚ୍ଚିକା, ଭଟ୍ଟାରିକା, ମା’ ତାରିଣୀ ଓ ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ପୀଠ ଭଳି ଶକ୍ତିପୀଠଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଗୌରବମୟ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ମହାଳୟାଠାରୁ ଦେବୀ ଆରାଧନାର ଆବେଗ ଆହୁରି ତୀବ୍ର ହୋଇଉଠେ।
ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସହ ମହାଳୟାର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ପୌରାଣିକ ଭାବେ ଗଭୀର। ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମହିଷାସୁର ବଧ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମିଳିତ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରୁ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା। ମହିଷାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦେବୀ ତାହାକୁ ବଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମର ବିଜୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମହାଳୟାକୁ ଦୁଷ୍ଟ ଉପରେ ଶିଷ୍ଟର, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଧର୍ମର ଓ ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଆଲୋକର ବିଜୟର ଆଗମନୀ ସନ୍ଦେଶ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ମହାଳୟା ଆସିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାର୍ବଣର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ। ପୂଜାମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ା, ସାଜସଜ୍ଜା, ଆଲୋକମାଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆୟୋଜନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଢୋଲ, ମହୁରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ପରିବେଶକୁ ପାର୍ବଣମୁଖର କରିଦିଏ। ମୃଣ୍ମୟୀ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଚକ୍ଷୁଦାନ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ମହାଳୟା ସହ ଜଡ଼ିତ।
ତେବେ ମହାଳୟାର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଆଚାର ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଆମକୁ ନିଜ ମୂଳକୁ ଫେରି ଚାହିଁବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ଆଧୁନିକତାର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଅତୀତଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଉଛୁ, ସେତେବେଳେ ମହାଳୟା ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ—ଅତୀତକୁ ଭୁଲି ଭବିଷ୍ୟତର ଦୃଢ଼ ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
ମହାଳୟା ତେଣୁ ଏକ ସେତୁ—ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟରେ, ପିତୃସ୍ମୃତି ଓ ଦେବୀ ଆରାଧନା ମଧ୍ୟରେ, ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧୁନିକତା ମଧ୍ୟରେ। ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଆମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଶିଖାଏ, ଏହାର ପୌରାଣିକତା ଆମକୁ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଶିଖାଏ ଏବଂ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା ଆମକୁ ନିଜ ମାଟି ଓ ମୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖେ।
ଏହି ପବିତ୍ର ମହାଳୟାରେ ଆସନ୍ତୁ, ଆମ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ସ୍ମରଣ କରିବା। ସେମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କାମନା କରି ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା। ମହାଳୟାର ଏହି ପବିତ୍ର ଆଲୋକ ଆମ ଜୀବନରୁ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁ ଏବଂ ନୂଆ ଆଶା, ଆସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱାସରେ ଆମ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁ।
